त्रिपाद शांती (Tripad Shanti)

त्रिपाद शांती हा हिंदू धर्मातील एक महत्त्वाचा मृत्यूनंतरचा शांतीविधी आहे. एखाद्या व्यक्तीचा मृत्यू त्रिपाद नक्षत्रात झाल्यास त्या नक्षत्राशी संबंधित दोष शमवण्यासाठी हा विधी केला जातो.

धर्मशास्त्रीय परंपरेनुसार त्रिपाद नक्षत्रात झालेला मृत्यू अशुभ मानला जातो. त्यामुळे दिवंगत आत्म्याच्या शांतीसाठी व कुटुंबाच्या धार्मिक शुद्धतेसाठी त्रिपाद शांती आवश्यक मानली जाते. हा विधी महाराष्ट्र, गुजरात तसेच उत्तर भारतात प्रामुख्याने पाळला जातो.

“त्रिपाद शांती” या शब्दाचा अर्थ

• त्रिपाद – काही विशिष्ट नक्षत्रांचा असा कालखंड जो मृत्यूसाठी अशुभ मानला जातो

• शांती – दोष शमनासाठी केलेला विधी

म्हणजेच, त्रिपाद नक्षत्रात मृत्यू झाल्यामुळे निर्माण होणारा दोष शांत करण्यासाठी केला जाणारा विधी म्हणजे त्रिपाद शांती होय.

त्रिपाद शांती कधी केली जाते?

• व्यक्तीचा मृत्यू त्रिपाद नक्षत्रात झाल्यास

• मृत्यूनंतरच्या विधींच्या क्रमात

• साधारणपणे अकराव्या दिवशी (अकरावा / अकरावा श्राद्ध) हा विधी केला जातो

• इतर अंत्यविधी संस्कारांसह त्रिपाद शांती केली जाते

त्रिपाद शांतीचा उद्देश

त्रिपाद शांती पुढील कारणांसाठी केली जाते:

• त्रिपाद नक्षत्राशी संबंधित दोषांचे निवारण करणे

• दिवंगत आत्म्याला शांती व सद्गती प्राप्त करून देणे

• कुटुंबावर होणारे अशुभ परिणाम टाळणे

• धार्मिक संतुलन व शुद्धता पुनर्स्थापित करणे

त्रिपाद शांतीमध्ये केले जाणारे विधी

सामान्यतः खालील विधी केले जातात:

संकल्प

त्रिपाद दोष शांतीसाठी विधी करण्याचा संकल्प केला जातो.

मंत्रजप

निर्दिष्ट वैदिक मंत्रांचे पठण व जप केला जातो.

होम / हवन

अग्नीद्वारे शुद्धीकरणासाठी हवन केले जाते.

पिंडदान / तर्पण

दिवंगत आत्म्यासाठी पिंडदान व जलतर्पण केले जाते.

दान

दिवंगत व्यक्तीच्या नावाने अन्न, वस्त्र, धान्य किंवा दक्षिणा दान केली जाते.

जनन शांती व त्रिपाद शांतीतील फरक

• जनन शांती – जन्मनक्षत्राशी संबंधित दोषांवर आधारित

• त्रिपाद शांती – मृत्यूनक्षत्र (त्रिपाद) दोषाशी संबंधित

• दोन्ही शांती विधी दोष शमनासाठी असले तरी जीवनाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांशी संबंधित आहेत

आध्यात्मिक महत्त्व

त्रिपाद शांतीचे आध्यात्मिक महत्त्व पुढीलप्रमाणे आहे:

• दिवंगत आत्म्यास आध्यात्मिक शांती प्राप्त होते

• मृत्यूनंतर उरलेली धार्मिक अशुद्धता दूर होते

• कुटुंबावर येणारे नक्षत्रजन्य दोष टळतात

• जीवनात संतुलन व सुरक्षितता प्राप्त होते

त्रिपाद शांतीसाठी प्रमुख पवित्र स्थळे

त्रिपाद शांती खालील पवित्र स्थळी प्रामुख्याने केली जाते:

• रामकुंड, नाशिक

• त्र्यंबकेश्वर, महाराष्ट्र

• गया, बिहार

• काशी (वाराणसी)

इतर पूजा:

नाशिक येथील पूजा:

• अस्थी विसर्जन

• दशक्रिया विधी

• तेरावा

• वर्षश्राद्ध

• महालय श्राद्ध

• जनन शांती

• त्रिपाद शांती

• पंचक शांती

• योग शांती

• मंगळ शांती

  त्र्यंबकेश्वर येथील पूजा:

• पितृदोष निवारण नारायणबली

• नारायणबळी शांती

• त्रिपिंडी

• कालसर्प शांती