महालय श्राद्ध
महालय श्राद्ध
हिंदू परंपरेमध्ये महालय श्राद्ध हा पितरांसाठी केला जाणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा विधी आहे. हा विधी पितृपक्षात केला जातो. अशी श्रद्धा आहे की या काळात पितर (पूर्वज) पृथ्वीतलावर येऊन आपल्या वंशजांकडून अर्पण स्वीकारतात.
महालय श्राद्धाचा उल्लेख गरुड पुराण, ब्रह्म पुराण तसेच विविध धर्मशास्त्र ग्रंथांमध्ये आढळतो. भारतभर हा विधी स्थानिक परंपरांनुसार वेगवेगळ्या पद्धतींनी केला जातो.
“महालय श्राद्ध” या शब्दाचा अर्थ
महालय – महान निवासस्थान किंवा पवित्र लोक (पितृलोकाचा संदर्भ)
श्राद्ध – श्रद्धा व भक्तीपूर्वक पितरांच्या स्मरणार्थ केला जाणारा विधी
म्हणजेच, पितृपक्ष काळात सर्व पितरांसाठी सामूहिकरीत्या केले जाणारे श्राद्ध म्हणजे महालय श्राद्ध होय.
महालय श्राद्ध कधी केले जाते?
पितृपक्षात (भाद्रपद / आश्विन महिन्यातील कृष्णपक्ष)
खालीलपैकी एका दिवशी केले जाते:
एखाद्या विशिष्ट पितराच्या मृत्यू तिथीला, किंवा
महालय अमावस्या (सर्व पितृ अमावस्या) – या दिवशी सर्व पितरांसाठी एकत्र श्राद्ध केले जाते
महालय श्राद्धाचा उद्देश
महालय श्राद्ध पुढील कारणांसाठी केले जाते:
सर्व पितरांचे (पूर्वजांचे) सामूहिक पूजन व स्मरण
पिंडदान व तर्पणाद्वारे पितरांना शांती प्रदान करणे
कुटुंबाच्या कल्याणासाठी पितृआशीर्वाद प्राप्त करणे
पितृअसंतोष व पितृदोषजन्य अडथळे दूर करणे
पितृऋण फेडण्याचे कर्तव्य पूर्ण करणे
महालय श्राद्धामध्ये केले जाणारे विधी
सामान्यतः खालील विधी केले जातात:
पिंडदान
सर्व पितरांसाठी तांदळाचे पिंड अर्पण केले जातात.
तर्पण
तीळयुक्त पाणी व वैदिक मंत्रोच्चारांसह जलतर्पण केले जाते.
श्राद्ध विधी
पितृ व मातृ दोन्ही बाजूच्या पूर्वजांचे आवाहन करणारे मंत्र पठण.
ब्राह्मण भोजन
पितरांच्या सन्मानार्थ ब्राह्मणांना भोजन दिले जाते.
दान
अन्न, वस्त्र, धान्य किंवा दक्षिणा पितरांच्या नावाने दान केली जाते.
वर्षश्राद्ध आणि महालय श्राद्ध यांमधील फरक
वर्षश्राद्ध – एखाद्या विशिष्ट पितरासाठी वैयक्तिकरित्या केले जाते
महालय श्राद्ध – सर्व पितरांसाठी सामूहिकरित्या केले जाते
वर्षश्राद्ध मृत्यूच्या वार्षिक तिथीनुसार केले जाते
महालय श्राद्ध पितृपक्षाच्या पंचांगानुसार केले जाते
आध्यात्मिक महत्त्व
महालय श्राद्धाचे आध्यात्मिक महत्त्व पुढीलप्रमाणे आहे:
सर्व पितरांना आध्यात्मिक समाधान (तृप्ती) प्राप्त होते
वंशपरंपरा व पितृनातेसंबंध दृढ होतात
पितृदोष व पितृसंबंधित अडथळे दूर होतात
कुटुंबात शांती, समृद्धी व संरक्षण प्राप्त होते
महालय श्राद्धासाठी प्रमुख पवित्र स्थळे
महालय श्राद्ध खालील पवित्र तीर्थस्थळी प्रामुख्याने केले जाते:
रामकुंड, नाशिक
त्र्यंबकेश्वर, महाराष्ट्र
गया, बिहार
हरिद्वार व प्रयागराज
काशी (वाराणसी)