पंचक शांती
पंचक शांती (Panchak Shanti)
पंचक शांती हा हिंदू धर्मातील एक महत्त्वाचा मृत्यूनंतरचा शांतीविधी आहे. एखाद्या व्यक्तीचा मृत्यू पंचक नक्षत्रात झाल्यास निर्माण होणारा दोष शमवण्यासाठी हा विधी केला जातो. पंचक काळात झालेला मृत्यू अशुभ मानला जातो, त्यामुळे दिवंगत आत्म्याच्या शांतीसाठी व कुटुंबाच्या कल्याणासाठी पंचक शांती करणे आवश्यक मानले जाते.
हा विधी धर्मशास्त्रीय परंपरेनुसार केला जातो आणि महाराष्ट्र, गुजरात तसेच उत्तर भारतात मोठ्या प्रमाणावर पाळला जातो.
“पंचक शांती” या शब्दाचा अर्थ
पंचक – मृत्यूसाठी संवेदनशील व अशुभ मानल्या जाणाऱ्या पाच नक्षत्रांचा समूह
शांती – दोष शमन किंवा शांतता प्राप्त करण्यासाठी केला जाणारा विधी
म्हणजेच, पंचक नक्षत्रात मृत्यू झाल्यामुळे निर्माण होणारा दोष दूर करण्यासाठी केला जाणारा विधी म्हणजे पंचक शांती होय.
पंचक शांती कधी केली जाते?
व्यक्तीचा मृत्यू पंचक नक्षत्रात झाल्यास
मृत्यूनंतरच्या विधींच्या क्रमात
साधारणपणे अकराव्या दिवशी (अकरावा / अकरावा श्राद्ध) हा विधी केला जातो
इतर अंत्यविधी संस्कारांसह पंचक शांती केली जाते
पंचक शांतीचा उद्देश
पंचक शांती पुढील कारणांसाठी केली जाते:
पंचक दोषाचे अशुभ परिणाम दूर करणे
दिवंगत आत्म्याला शांती व सद्गती प्राप्त करून देणे
पंचक दोषामुळे होणाऱ्या अपमृत्यू, दुर्दैव किंवा कुटुंबातील अडचणी टाळणे
धार्मिक शुद्धता व आध्यात्मिक संतुलन पुनर्स्थापित करणे
पंचक शांतीमध्ये केले जाणारे विधी
सामान्यतः खालील विधी केले जातात:
संकल्प
पंचक दोष शांतीसाठी विधी करण्याचा संकल्प केला जातो.
मंत्रजप
निर्दिष्ट वैदिक मंत्रांचे पठण व जप केला जातो.
होम / हवन
अग्नीद्वारे शुद्धीकरणासाठी हवन केले जाते.
पिंडदान / तर्पण
दिवंगत आत्म्याच्या शांतीसाठी पिंडदान व जलतर्पण केले जाते.
दान
परंपरेनुसार अन्न, वस्त्र, धान्य किंवा दक्षिणा दान केली जाते.
त्रिपाद शांती व पंचक शांतीतील फरक
त्रिपाद शांती – त्रिपाद नक्षत्रात मृत्यू झाल्यास केली जाते
पंचक शांती – पंचक नक्षत्रात मृत्यू झाल्यास केली जाते
दोन्ही विधी मृत्यूनंतरचे दोष शमन करणारे शांतीविधी आहेत
आध्यात्मिक महत्त्व
पंचक शांतीचे आध्यात्मिक महत्त्व पुढीलप्रमाणे आहे:
पंचक नक्षत्राशी संबंधित नकारात्मक प्रभाव दूर होतात
दिवंगत आत्म्यास शांती प्राप्त होते
कुटुंबावर येणारे नक्षत्रजन्य दोष व अडथळे टळतात
जीवनात स्थैर्य, संरक्षण व आध्यात्मिक संतुलन प्राप्त होते
पंचक शांतीसाठी प्रमुख पवित्र स्थळे
पंचक शांती खालील पवित्र स्थळी प्रामुख्याने केली जाते:
रामकुंड, नाशिक
त्र्यंबकेश्वर, महाराष्ट्र
गया, बिहार
काशी (वाराणसी)