तेरावा दिन विधी (तेरावा )
तेरावा दिन विधी (तेरावा / Terava)
हिंदू परंपरेमध्ये तेरावा दिन विधी, ज्याला सर्वसाधारणपणे तेरावा (Terava) असे म्हणतात, हा मृत्यूनंतर केला जाणारा अत्यंत महत्त्वाचा संस्कार आहे. हा विधी शोककालाच्या समाप्तीचे प्रतीक असून कुटुंबासाठी अशौच (अपवित्रता) संपून शुद्धी (पवित्रता) सुरू झाल्याचे दर्शवतो.
तेरावा विधीचा उल्लेख गरुड पुराण, तसेच विविध धर्मशास्त्रांमध्ये आढळतो. संपूर्ण भारतात, विशेषतः महाराष्ट्र, गुजरात आणि उत्तर भारतात, हा विधी स्थानिक परंपरेनुसार केला जातो.
“तेरावा (Terava)” या शब्दाचा अर्थ
तेरावा – मृत्यूनंतरचा तेरावा दिवस
Terava हा शब्द “तेरा” (१३) या संख्येवरून आलेला आहे
मृत्यूच्या तेराव्या दिवशी केला जाणारा विधी म्हणून यास तेरावा विधी म्हणतात. हा विधी मृत्यूजन्य अपवित्रतेचा शेवट आणि धार्मिक जीवनाच्या पुनःप्रारंभाचे प्रतीक आहे.
तेरावा दिन विधीचा उद्देश
तेरावा विधी पुढील कारणांसाठी केला जातो:
अशौच कालाचा औपचारिक समारोप करणे
मृत व्यक्ती व कुटुंबासाठी शुद्ध कर्म पार पाडणे
मृत आत्म्यास शांती व स्थैर्य प्राप्त होणे
आत्म्याचा पितृलोकात (पूर्वजांच्या लोकात) प्रवेश निश्चित करणे
कुटुंबाला पुन्हा धार्मिक व सामाजिक जीवनात सहभागी होण्यास अनुमती देणे
तेराव्या दिवशी केले जाणारे विधी
प्रदेशानुसार काही फरक असला तरी साधारणपणे खालील विधी केले जातात:
तेरावा श्राद्ध / शुद्धी श्राद्ध
बारा दिवस पूर्ण झाल्यानंतर केले जाणारे अंतिम श्राद्ध.
पिंडदान व तर्पण
मृत आत्म्याच्या शांतीसाठी तांदळाचे पिंड आणि जल-तर्पण अर्पण.
ब्राह्मण भोजन
ब्राह्मणांना भोजन देणे — हे पितरांपर्यंत अर्पण पोहोचते असे मानले जाते.
दान
अन्न, वस्त्र, भांडी किंवा दक्षिणा मृत व्यक्तीच्या नावाने दान केली जाते.
गृहशुद्धी
घराची धार्मिक शुद्धी करून अपवित्रतेचा शेवट केला जातो.
दशक्रिया व तेरावा यांमधील फरक
दशक्रिया – आत्म्याच्या परलोकप्रवासासाठी आवश्यक दहा मुख्य विधी पूर्ण करते
तेरावा – कुटुंबाची शुद्धी पूर्ण करून शोककाल समाप्त करतो
बारा दिवसांपर्यंतचे विधी अशौच काळात येतात
तेरावा हा शुद्ध कर्म म्हणून मानला जातो
आध्यात्मिक महत्त्व
तेरावा दिन विधीचे आध्यात्मिक महत्त्व असे आहे:
आत्म्याच्या पितृलोकाकडे प्रवासाला स्थैर्य मिळते
उरलेली धार्मिक अपवित्रता दूर होते
घरामध्ये आध्यात्मिक संतुलन पुन्हा प्रस्थापित होते
कुटुंबीयांना मानसिक शांती व स्वीकार मिळतो
तेरावा विधीसाठी प्रमुख पवित्र स्थळे
तेरावा दिन विधी खालील पवित्र स्थळी विशेषतः केला जातो:
रामकुंड, नाशिक
त्र्यंबकेश्वर, महाराष्ट्र
गया, बिहार
हरिद्वार व प्रयागराज
काशी (वाराणसी)